Ult jospary. 5 reforma  jáne 100 qadam

Eldiktiń tolaǵaı tuǵyry

Elbasy Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Prezıdenti laýazymyna kirisý rásiminde sóılegen sózinde qoǵamnyń kóptúrliligi bizdiń álsizdigimiz emes, kúshti­­­li­gimiz ekenine mán bergen edi. Keń-baıtaq otanymyzda azamat­tardyń bári túr-túsine, tegine qaramaı múmkindikterge birdeı qol jetkizýge tıis. Ol úshin, árıne, jaýapkershilik pen mindetterdi birdeı bólisýi jáne atqarýy kerek. Al qýattylyqtyń negizi – tutastyq. Eń aldymen, memleket qurýshy qazaq ultynyń tutastyǵy. Prezıdent naq osy birlik jóninde udaıy tolǵanyp keledi. Sebebi, bul birlik jyldar boı­ǵy qaıshylyqtarmen jáne túsi­nistikpen ornyqty. О́tken kezeńge kóz salsaq, qazaq dalasy talaılardyń taǵdyry toǵysqan, óz taǵdyry da qıyn bol­ǵan ólke ekenin kóremiz. Uıǵyrlar men dúngender HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda Qytaı bıligi júrgizgen repressııa­dan qashyp Shyǵys Túrkistannan Orta Azııa men Qazaqstanǵa (Jetisý óńirine) qonys aýdara bastady. 1884 jyldyń bas kezinde Jetisýǵa 9572 uıǵyr otbasy (45373 adam) jáne 1147 dúngen otbasy (4682 adam) qonys aýdardy. Reseıden, Ýkraına men basqa da respýblıkalardan Qazaqstanǵa kóshirilgender sany 1936 jylǵa qaraı 360 myń adamǵa jetti. 1937 jyldyń sońyna qaraı Ázerbaıjan, Armenııa elderinen Qazaqstanǵa 1121 kúrd, armıan, túrik otbasy ákelindi. 1944 jyly Qalmaq AKSR-inen 99252 adam kóshirilip, solardyń ishinen 2268 adam, ıaǵnı 648 otbasy Qyzylorda oblysyna ákelindi. 1944 jyldyń aqpan-naýryz aılarynda elimizge jalpy sany 406375 adamdy quraıtyn 89901 cheshen jáne ıngýsh otbasy ákelindi. 1944 jyly Qazaqstanǵa 25 myń adamnan turatyn 4660 balqar otbasy qonys aýdardy. 1944 jyly Qyrym AKSR-inen tatar ultynyń 191044 ókili kóshirildi. Olardyń 4501, ıaǵnı 1268 otbasy Qazaqstanǵa jetkizildi. Bulardan bólek, osy naýqan kezinde Qazaqstanǵa 7 myńǵa jýyq bolgar men grek deportasııalandy. 1944 jyly Grýzııanyń Ahal­sıh, Adıgen, Aspındz, Ahalkalak jáne Bogdanov aýdandarynda turatyn 115,5 myń adam aıdaldy. Solardyń ishinen Qazaqstanǵa jalpy sany 27833 adam nemese 6300 túrik otbasy jetkizildi. Sonymen, Keńes ókimeti or­na­ǵannan bastap 1936 jylǵa deıin Qazaqstanǵa kúshtep kóshi­rilgen 360 myń adamǵa qosa 1937-1951 jyldar aralyǵynda taǵy da shamamen 800 myń nemis, 102 myń polıak, Soltústik Kavkaz halyqtarynyń 507 myń ókili deportasııalandy. Sondaı-aq, soǵys qarsańynda elimizge óndiris qurylysy úshin 1 mıllıon 200 myń adam ákelinse, Uly Otan soǵysy jyldary áskerı jabyq nysandar 150 myń adamdy qabyldady. Dál osyndaı qyryq rý eldiń yntymaǵyn jarastyrý qıyn da mártebeli mindet edi. Sol mindet táýelsizdikke qol jetken, res­­­­pýb­­lıka ekonomıkalyq qıyn­dyqtardy bastan keshirgen kezderde kúrdelene tústi. Memleket qurýshy halyq retinde qazaq ultynyń da, ózgeniń de zaman, qoǵam jáne bolashaq aldyndaǵy jaýapkershiligin kúsheıtý qajet boldy. Tarıhty qozǵasa, dáýirlerdiń syryn tarata bilgen, búgindi qozǵasa, alys-jaqyndy aýzyna qarata bilgen qazaq tulǵasynyń bul oraıdaǵy paıymdary sondyqtan da shynshyl ári synshyl. Prezıdentshe tolǵansaq: «Daýy taýsylmaıtyn eldiń – jaýy taýsylmaıdy». Ras qoı. «Ǵasyrlar boıy birde erkindikke, birde ezdikke tartyp kelgen eki minez búginde boıymyzda bar. Jaqsy jaǵyn oıdaǵydaı jalǵastyryp sezine almadyq. Jaman jaǵynan birjolata bezine almadyq». Shyndyq qoı. «Eńsesi bıik eldikke esi ketken topyraq shashady». Anyq qoı. «Aýyzbirshilik joq jerde eshqashan da ulttyq ıdeıalar júzege asqan emes», – deı­di Prezıdent. Qıyn tarıhy­myz talaı ret dálel­degen aqı­qat osy emes pe?! Any­ǵynda ulttyq ıdeıanyń tóresi – ulttyq tutastyq. Aınalasyna alǵash ret ań-tań qaraǵan baladan, bul ómirge tańdanýdan qalǵan qarııaǵa deıin sútteı uıytatyn shyndyq bul. Sol shyndyqty Nursultan Ábishuly ár jyldarda tereńdete bergen, shıryqtyra bergen. «Qazaqty eshýaqytta syrttan jaý alǵan emes, ala alǵan emes, qazaq álsirese – alaýyzdyqtan álsiregen, kúsheıse birlikten kúsheıgen», deıdi. Yntymaqpen uıysa júrip jańa ǵasyrda jańa sapada tulǵalanýǵa tıis ekenimizdi qaıta-qaıta eskertedi. «Ulttyq rýh, ulttyq qasıet jáne ultqa degen senim kerektigin», «rýhy erkin halyq qana uly isterdi atqara alatynyn» uqtyrýmen bolady. Teginde Elbasy – týǵan hal­qyn tól perzenti retinde sábı júrekpen, azamaty retinde ar-na­mysymen, qaıratker retinde aı­ryqsha jaýapkershilikpen súıgen, elin birlik pen yntymaqqa uıytýmen kele jatqan tulǵa. Al yntymaǵy jarasqannyń sózi de ótkir, ózi de ótkir. Muny túsinip turyp túsingisi kelmeı­tinderdiń túpki nıeti belgili. Olar, qazaqtyń bas aqynynsha aıtqanda: «el tynysh bolsa – azady, elirip óle jazady». Mundaılar ishte de, syrtta da bar kezde, qaı-qaıdaǵyny qozdyrmaq bolǵandar men eldiń tynyshtyǵyn tozdyrmaq bolǵandar baıqalyp qalyp júrgende, ulttyq birlik erteli-kesh ýaǵyzdalsa abzal. Prezıdenttiń: «El týraly jadaǵaı oılaý da, halyqtyń taǵ­dyrymen oınaý da túbi jaq­sylyqqa aparmaıdy», – degen taǵylymyn tálim etý Qazaqtyń ár azamatynyń paryzy. Biz osy paryzdy jańa jeńisten soń, Elbasynyń saılaýdaǵy uly jeńisinen soń burynǵydan da erekshe sezinýge tıispiz. * * * Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń Máńgilik El ıdeıasyn kótergenine eki-úsh jyldyń júzi boldy. Elbasy ony Qazaqstan memleketiniń myzǵymas ıdeıalyq tuǵyry retinde usyndy. Halyqqa bıylǵy Joldaýynda sol oıyn naqtylaı túsip, Máńgilik El halyqtyń biriktirýshi kúshi, eshýaqytta sarqylmaıtyn qýat kózi ekenin aıryqsha atap kórsetti. «О́tken tarıhymyzǵa taǵzym da, búgingi baqytymyzǵa maqtanysh ta, gúldengen keleshekke senim de Máńgilik El degen qudiretti uǵymǵa syıyp tur. Otandy súıý, babalardan mıras bolǵan uly murany qadirleý, ony kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý, óz úlesińdi qosyp damytý jáne keıingi urpaqqa amanat etip tabys­taý... Barsha qazaqstandyqtardyń jumysynyń túpki máni – osy!» – degen bolatyn. Endi sol ıdeıanyń azamattyq teńdik, eńbeksúıgishtik, adaldyq, oqymystylyq kýlti, toleranttylyq, shyn berilgen­dik pen patrıotızm sekildi qun­dy­lyqtaryn tarqatyp berip otyr. Bular baıandy keleshektiń rýhanı tuǵyrlary. Keler urpaqqa kór­­­keıgen eldi, turaqtylyqty mıras etetin kúsh-qýat ári ulttyq murat. Al osy muratty búgin, erteń jáne ǵasyrlar boıy qalaı júzege asyramyz? Máńgiliktiń saıası tuǵyry ne? Rýhanı tiregi qaısy? Sirá da sarqylmaıtyn ulan-ǵaıyr ýaqyttyń uzyna boıynda kónermeý úshin, óshpeý úshin, adamzatpen birge jasaı berý úshin memleket qandaı mán-mazmunǵa ıe bolýy kerek? Dál osyndaı saýal ertede túrki aspanynda qalyqtaǵan. Ol kezeń ata-babalarymyz ózderin joǵaryda Kók táńiri, tómende qara jer jaralǵanda, ortasynda jaralǵan adam balasyna bala­dy. Ol sondyqtan ústem ári máńgilik bolýǵa tıis dep bildi. Kókte túrik táńirisine, túriktiń qasıetti jer-sýyna: «Túrik halqy joıylmasyn, el bolsyn» degizdi. Al mun­daı joıqyn ıdeıany qudireti kúsh­ti memleket qana kótere alatyn edi. Teginde máńgilik degenimiz – memlekettiktiń janartaýdaı qýatty rýhanı serpini, eldiktiń shyrqaý shyńyna jetýi. Jahanǵa jasqanbaı qaraı alǵan halyqtyń asqaq armany. Osyǵan den qoısaq, qazaq mem­lekettiginiń bastaýy jarty álemdi bılegen Ǵun ımperııasyna tuspa-tus kelse, saltanat qurǵan kezi – Túrik qaǵanatynyń altyn ǵasyry. Býmyn qaǵan 552 jyly tý kótergen bul qaǵanattyń shekarasy batysta Vızantııaǵa, tústikte Persııa men Úndistanǵa, shyǵysynda Qytaıǵa deıin sozyldy. Mundaı aıbyndy memleket dál sol tusta biren-saran-dy. Al alyp elge eń qajeti ishki birlik bolatyn. Ol máńgiliktiń túpqazyǵy edi. Sondyqtan dańqty qaǵandar, danyshpan Tonykók aralyq ıdeıany – «Tutas túrki eli» ıdeıasyna ǵumyr berdi. Dál osy ıdeıanyń buljymaı saqtalýy úshin baryn da, janyn da saldy. Taqqa otyrǵan soń týǵan jeriniń baıyrǵy mádenıetinen alshaqtap, Qytaı mádenıetine bet burǵan Qapaǵan qaǵandy 716 jyly Kúltegin bılik­ten taıdyryp, basyn aldy. Kim biledi, ǵalymdar qun­dy­lyǵy jaǵynan ataqty Orhon eskert­kishterine teńep júrgen Uly­taýdaǵy Tańbaly tas osy kezdiń murasy shyǵar. Onyń turǵan jeri de erekshe. 47 metr tereńdiktegi ańǵarda aýmaǵy 6 sharshy metr jartas bar. Soǵan 445 rýdyń (taıpanyń) tańbasy oıylǵan. Qarap turyp ózińnen óziń suraısyń. Nege 445 taıpa? Olardy ortaq oıǵa uıytyp, etnıkalyq belgilerin bir tasqa qashatqan qandaı murat? Ulytaý nege tańdaldy? Jaýap bireý: bul túrki qaǵanaty kóksegen «Tutas túrki eli» ıdeıasyn qoldaǵan tektes jurttardyń ózara pátýasy, bólinbeske bergen anty. Soǵan sútteı uıyǵan, Ulytaýdy tórtkúl dúnıeniń altyn tórine balaǵan kók túrikterdiń aınymas serti. Biz tarıhtyń osy tálimine taǵzym ete otyryp, máńgiliktiń tiregi ulttyq yntymaq, qazaqtyń ishki birligi ekenin udaıy eskerýge tıispiz. Biz Prezıdenttiń: «Men qo­ǵamda «Qazaq eliniń ulttyq ıdeıa­sy qandaı bolýy kerek?» degen saýal jıi talqyǵa túsetinin kórip júrmin. Biz úshin bolashaǵymyzǵa baǵdar etetin, ultty uıystyryp, uly maqsattarǵa jeteleıtin ıdeıa bar. Qazaq eliniń ulttyq ıdeıasy – Máńgilik El!» – degen ulaǵatyn udaıy basshylyqqa alýǵa tıispiz. Túıip aıtsaq, Máńgilik El – shamshyraq ıdeıa. Osy oraıda Máńgilik El ­ıdeıa­­­syn «Qazaq eli» aralyq ıdeıasy­men qatar qaraǵan durys degimiz keledi. Eldiń qazirgi «Qazaqstan Res­pýblıkasy» degen ataýy Kons­tıtýsııada bekitilgen. Bul ataýdyń «Qazaq Respýblıkasy» bolyp qalyptasýy da múmkin edi. Kúni keshe KSRO quramynda Qazaq Keńestik Sosıalıstik Res­pýblıkasy» degen atpen de júrdik qoı. Alaıda, tańdaý «stan» qosymshasyna tústi. Oǵan sonshalyq qajettilik týmasa da parlamentshiler kópshilik daýys­pen sheshti. Asylynda, «stan» sózi qazaqtyń tól sózi emes. Qonys, meken uǵymyn beretin kirme sóz. Soǵan sáıkes «Qazaqstan» birikken sózi – Qazaq mekeni nemese qonysy túrinde qabyldanady. Budan «stan» sózin erkin alyp tastaýǵa bolatynyn kóremiz. Týra maǵynasynda «Qazaq qonysy Respýblıkasy» degen tirkestiń saıası da, maǵynalyq ta, áleýmettik te máni joq. Endeshe, endigi tańdaý «Qazaq Respýblıkasy» nemese «Qazaq eli» bolýǵa tıis. Bul – halyqtyń, el zııalylarynyń talaıdan aıtyp júrgen uıǵarymy. Prezıdent usynysy kóptiń sol talap-tilegimen astasyp jatyr. Nazar aýdaratyn máseleniń biri – Respýblıka sózin tańdaý­dyń da halyqaralyq talap emes eken­­digi. Ol – halyqtyń bıligi maǵynasyn beredi. Al mundaı tujyrym, ıaǵnı el bıliginiń ús­temdigi Konstıtýsııada dáıek­tel­gen. Sondyqtan qosymsha úste­melep atap kórsetýdiń qajeti joq. Osy tujyrymdardy dálel­deýdi qajet etpeıtin aqıqat ­desek, Qazaq eli ataný úshin bir­qa­tar ulttyq máni zor bıikterge kóterilýge tıispiz. Onyń asa bir mańyzdy belesin Elbasy «Qazaqstan-2050» Strategııalyq baǵdarlamasynda aıqyndap berdi. «Qazaq tili 2025 jylǵa qaraı ómirdiń barlyq salasynda ústemdik etip, kez kelgen ortada kúndelikti qatynas tiline aınalady. Osylaı táýelsizdigimiz búkil ultty uıystyrǵan eń basty qundylyǵymyz – týǵan tilimizdiń mereıin ústem ete túsedi. Qazaq tili jappaı qoldanys tiline aınalyp, shyn mánindegi memlekettik til mártebesine kóterilgende, biz elimizdi Qazaq memleketi dep ataıtyn bolamyz». «Qazaq memleketi», «Qazaq eli» ataýynyń egiz uǵymy. Bul ekeýin bir-birinen bólip qaraýǵa bolmaıdy. Olardyń tuǵyry – til, qazaq tili, memlekettik til. Prezıdent qadap aıtqandaı, «Tolyqqandy tilsiz – tolyqqandy ult bolýy múmkin emes». Tolyqqandy ult­syz – ulttyq memleket qalyp­taspaıdy. Ulttyq memleket qana Qazaq elin tarıh sahnasyna shyǵarady. Bul aqıqat tujyrymdar el úkimetinen, barlyq memlekettik bılik qurylymdary men saıası partııalardan qazaq tilin jalpy qazaqstandyq ortaq qundylyq­­qa aınaldyrýda talap etedi. Qazaq tilin erkin meńgergen bir tutas qaýym – Qazaq eliniń berik tuǵyry. Bizdiń barlyq is-áreketimiz, sondyqtan eldegi ult ókilderin Qazaq Eli atanýǵa beıimdeıtin qadamdarǵa arnalýy kerek. Alashtyń ár azamatynyń boıynda ulttyq sezim men rýhqa sýarylǵan baýyrmaldyq qalyptasqany abzal. «Árqaısymyzdy eldiń me­reıin ústem etý úshin ne istedim?» degen saýal sát saıyn mazalaıtyn bolsyn. Laýazym ıeleri, halyqtyń árbir esti azamaty ulttyq ádebıet pen ónerdiń ulaǵatyna qanyp, salt-dástúrine sýsyndaıtyn jáne qurmetteıtin deńgeıge kóterilýi shart. Túıip aıtqanda, jaqsy maǵynasyndaǵy ultjandylyq pen ulttyq namys qajet. Aldan SMAIYL, Parlament Májilisiniń depýtaty.